गवां सेवा किमर्थम्?

कृष्णभक्ताः गाः सेवन्ते यतः तेन तेषां प्रियः कृष्णः प्रसीदति। भक्तौ सेवा — केवलं सेव्यस्य सुखाय कृतं निःस्वार्थं कर्म — प्रेम्णः एव लक्षणम्। कृष्णः स्वबाल्यं वृन्दावनस्य गवां वत्सानां च पालने अयापयत्, अतः गावः तस्मै तस्य भक्तेभ्यः च प्रियाः।

किन्तु “गोसेवा किमर्थम्?” इति प्रश्नः दैनन्दिनमानवसमाजस्य दृष्ट्या अपि उत्तरम् अर्हति। गोः किं वैशिष्ट्यं यत् मानवतां सेवते?

सत्समाजं निर्मिमाणौ द्वौ गुणौ

मनुष्याः परेषां जगतः च कल्याणाय निःस्वार्थं कार्यं कर्तुं शक्नुवन्ति। अयं सेवाभावः धर्मः इति उच्यते। यदि जनाः कर्तव्यबुद्ध्या परस्परं सेवेरन्, तर्हि समाजः शान्तः सन्तुष्टः च स्यात्। भगवद्गीतायां कृष्णः अर्जुनं सर्वसृष्टेः हिताय धर्मम् अनुसर्तुं प्रेरयति।

तादृशी सेवा तदा सम्भवति यदा वयं द्वौ गुणौ वर्धयामः:

गौः निरपराधित्वस्य परोपकारित्वस्य च पूर्णं मूर्तरूपम्।

श्रीहरिदासशास्त्रिमहाराजः

सा कमपि न अपराध्यति; भयरहिताः गावः सर्वप्राणिषु मृदुतमाः प्रेममय्यः च। सा सर्वात्मना सेवते च: अस्माकं निरुपयोगिनां तृणपलालानां विनिमये सा दुग्धं ददाति, तस्याः गोमयं गोमूत्रं च इन्धनम् औषधं च ददतः। शताब्दीः यावत् वृषभः भारतीयकृषिं स्वस्कन्धयोः अवहत्। ऋषयः गवि मानवतायाः अनुसरणीयम् एतयोः गुणयोः आदर्शम् अपश्यन्, यः प्रत्येकस्याः समृद्धायाः सामञ्जस्यपूर्णायाः च सभ्यतायाः कुञ्चिका।

श्रीहरिदासनिवासे शुद्धा गोसेवा

गोः शुद्धसेवा नाम प्रतिफलं किमपि अनिच्छन् केवलं तस्याः कल्याणाय कार्यम्। श्रीहरिदासनिवासे गावः अनेनैव भावेन सेव्यन्ते। प्रतिफलरूपेण ताभ्यः किमपि न गृह्यते; तासां दुग्धं गोमयं गोमूत्रं च कदापि न विक्रीयन्ते। गोशालायाः पालनस्य सर्वेषु वर्षेषु महाराजः स्वगवां दुग्धस्य एकमपि बिन्दुं न अपिबत्; सः सर्वम् अन्येभ्यः अददात्। तस्य जीवनं शुद्धायाः निःस्वार्थायाः सेवायाः उदाहरणम् आसीत्।

कृष्णः स्वयं गोसेवायाः महत्त्वम् अदर्शयत्। तस्य प्रियतमानि नामानि — गोविन्दः, गोपालः, गोपीनाथः — तत् एव वदन्ति। ये गाः प्रीणयन्ति ते भगवन्तं प्रीणयन्ति, महाराजः च वदति स्म यत् यः निःस्वार्थं गां सेवते, तस्य हृदये सर्वे सद्गुणाः प्रकटीभवन्ति।

अधुना गवाम् अस्माकम् आवश्यकता किमर्थम्

दुर्भाग्येन अद्य भारते बह्व्यः गावः दुःसहासु परिस्थितिषु वसन्ति। प्रायः ताः न हन्यन्ते, किन्तु यथा पुरा तथा तासां पालनं न क्रियते। ट्रैक्टर्-यन्त्रैः प्रतिस्थापिताः वृषभाः, दुग्धं न ददत्यः गावः च वीथिषु भ्रमितुम् अवकरराशिभ्यः खादितुं च त्यज्यन्ते।

तासां कृते अल्पाः एव कार्यक्रमाः सन्ति। यथा वयं जनेषु अन्यायं जेतुं प्रयतामहे, तथा अस्माभिः सह जगत् भजमानानां पशूनां पक्षे स्थातुम् अयं शुभः कालः। प्राचीनभारतस्य ऋषयः गवां प्रति व्यवहारस्य समाजस्य नैतिकाध्यात्मिकस्वास्थ्यस्य च मध्ये निकटं सम्बन्धम् अपश्यन्।