गौः किमर्थं पवित्रा

संस्कृते गो शब्दः धेनुं, वृषभं, वत्सं च समानतया सूचयति। महाराजः आङ्ग्लभाषायाम् अपि गो इति शब्दं रक्षितुम् ऐच्छत्, यतः “काउ” इति शब्दः तं भावं न वहति। शास्त्रेषु गौः माता, गुरुः, भगवतः प्रियसखी च, न केवलं कृषिपशुः।

शास्त्रं गोः अभिज्ञानाय सरलं लक्षणं ददाति: गोः सास्नादिमत्त्वम्, तस्याः कण्ठस्य अधः लम्बमाना मृदुः चर्मवलिः (गलकम्बलः), ककुत्, दीर्घौ कर्णौ, सौम्ये नेत्रे, स्वाभाविकः मधुरः गन्धः च। एताः भारतस्य देशीयाः गावः।

कः पूजार्हः किमर्थम्? स्वगुणैः स्वकर्मभिः च। महाराजः अशिक्षयत् यत् गवि भगवतः स्वस्य द्वौ परमौ गुणौ स्तः:

• निरपराधी: सा कदापि कस्मै अपि क्लेशं न ददाति।
• उपकारी: सा सर्वदा परेषां हिताय कार्यं करोति।

तस्याः दुग्धं बालान् रोगिणः च पोषयति; तस्याः घृतं प्रत्येकस्मिन् यज्ञाग्नौ हूयते; वृषभः क्षेत्राणि कर्षति; तस्याः गोमयं गोमूत्रं च अपि शोधयतः आरोग्यं च ददतः। महाराजः अवदत् यत् भगवान् गाम् आदर्शरूपेण असृजत्, येन मनुष्याः कमपि अहिंसन्तः सर्वेषां कल्याणाय जीवितुं शिक्षेरन्।

कृष्णस्य परितः सर्वं गवा सह सम्बद्धम्। सः गोपालः, गवां रक्षकः, गोविन्दः, गाः आनन्दयन्, इति च उच्यते। सः गोकुले, “गवां गृहे”, वसति। तस्य प्रियतमाः सखायः गोपाः गोप्यः च, गोपालकाः। गोवर्धनपर्वतः केवलं तस्य गवां पालनेन तस्य महत्तमः सेवकः अभवत्।

सर्वैः पूज्यः कृष्णः स्वयं गाः सेवते। गीतायां सः वदति, धेनूनामस्मि कामधुक्: “धेनुषु अहं कामधेनुः, इच्छापूरिका गौः” (10.28)।

शास्त्राणि गां सर्वदेवमयी इति वर्णयन्ति, यस्यां सर्वे देवाः वसन्ति। ब्रह्मा तस्याः शृङ्गमूले वसति, विष्णुः शृङ्गमध्ये, शिवः शृङ्गाग्रे च; पुण्यनद्यः तस्यां प्रवहन्ति; लक्ष्मीः तस्याः गोमये वसति। अतः बहुदेवतापूजनेन बहुतीर्थयात्रया वा यत् किमपि प्राप्तुम् आशास्यते, तत् केवलं गोसेवया प्राप्यते।

ते एव श्लोकाः चेतावन्या समाप्यन्ते: यः एतत् जानन् कदापि गां न ताडयति न च क्रोधेन वदति, सः महत् सौभाग्यं प्राप्नोति।

सेवा पुरस्काराय कृतं कार्यं न। सा केवलं सेव्यस्य प्रीतये कृतं प्रेममयं कर्म, तेन सह एकीभूतेन हृदयेन (एकता) तस्य अनुकूलरीत्या (अनुकूलता) च। अतः गोसेवा नाम गवः स्वकुटुम्बवत् पालनम्: तां सुरक्षितां, तृप्तां, स्वच्छां, सुखिनीं च स्थापयितुम्। यतः एतेन साक्षात् कृष्णः प्रीयते, अतः महाराजः गोसेवां भक्तेः परमं रूपम् अवदत्।

कोऽपि गोसेवां कर्तुं शक्नोति। महाराजः एकया एव धेन्वा, पुष्पया, आरभत; अद्य तेन स्थापिता गोशाला शतशः गवां वृषभाणां च पालनं करोति, यासु काऽपि लाभाय न पाल्यते।

शास्त्रकोशम् अन्विष्यत →