गावः किमर्थं रक्षणीयाः

धर्मः इत्यस्य अर्थः यत् सर्वान् रक्षति पोषयति च। अतः अहिंसा बहुषु नियमेषु एकः नियमः न; सा धर्मस्य हृदयम् एव। महाभारतं पुनः पुनः एतत् वदति।

व्यासः अष्टादशपुराणानां सारं द्वाभ्यां पङ्क्तिभ्याम् अवदत्: परोपकारः पुण्याय, परपीडनं पापाय। हिंसा न केवलं वधः; अन्यस्मै कस्यापि पीडायाः भयस्य हानेः वा दानम् अपि हिंसा।

वेदाः गवे विशिष्टं नाम ददति, अघ्न्या: “या कदापि न हन्तव्या”। इदं नाम ऋग्वेदे अथर्ववेदे च बहुवारं दृश्यते। वेदाः तां अदितिम्, अनन्तां मातरम्, इति आह्वयन्ति, प्रत्येकं विचारशीलं जनं तस्याः रक्षणाय प्रार्थयन्ते च।

यदा वेदाः स्वयं गां “अहन्तव्याम्” इति वदन्ति, तदा यत् किमपि पठनं तान् तस्याः वधं प्रतिपादयतः करोति, तत् अवश्यं विपरीतपठनम्।

बृहदारण्यकोपनिषदः (6.4.18) एका पङ्क्तिः प्राचीनाः गोमांसम् अखादन् इति प्रमाणरूपेण प्रायः उद्ध्रियते। सा विद्वत्पुत्रम् इच्छतोः पित्रोः कृते भोजनस्य विषये वदति, यत् मांसेन “औक्षेण वार्षभेण वा” पच्यते, यस्य अनुवादः “तरुणस्य वृद्धस्य वा वृषभस्य मांसम्” इति कृतः।

महाराजः अदर्शयत् यत् एतत् किमर्थं शुद्धं न भवितुम् अर्हति:

• प्रसङ्गः। तस्याः पूर्वं चत्वारः मन्त्राः (6.4.14–17) दुग्धेन, दध्ना, जलेन, तिलैः च सह ओदनं विदधति, प्रत्येकं घृतेन सह। कस्यापि पशोः मांसं न दृश्यते। केवलं चतुर्थवेदाय अकस्मात् गोमांसनियमः निरर्थकः।
• शब्दाः। मांसम् इत्यस्य अर्थः फलानां वनस्पतीनां च कोमलः गर्भः अपि। उक्षा ऋषभः च उभौ आयुर्वेदे औषधीनां नामनी (ऋषभः अष्टवर्ग-औषधीषु एका, बलवर्धकरूपेण प्रयुज्यते)। वाक्यं वदति “उक्ष्णः ऋषभस्य वा”। यदि उभौ “वृषभः” इति अर्थं वहेताम्, तर्हि “वृषभस्य वृषभस्य वा” इति पठ्येत, यत् निरर्थकम्।
• अध्यायस्य स्वविषयः। अध्यायः इति आरभते यत् पृथिव्याः सारः जलम्, जलस्य ओषधयः, ओषधीनां पुष्पाणि फलानि च। सः पोषकौषधीनां विषये, न पशूनाम्।

अतः मन्त्रः बलवर्धकौषधीनां गर्भेण सह पक्वम् ओदनं विदधाति। तस्मिन् “गोमांसम्” इति पठनम् उपनिषदं विपर्यस्यति।

केचन ग्रन्थाः यज्ञेषु पश्वालम्भनस्य विषये वदन्ति, यस्य अनुवादः प्रायः “पशुवधः” इति क्रियते। महाराजः व्याख्यातवान् यत् लभ् धातोः अर्थः प्राप्तिः स्पर्शः वा, कदापि वधः न; वेदानां स्वादेशः च मा हिंस्यात् सर्वभूतानि, “कमपि प्राणिनं मा हिंस्यात्” इति।

यत्र कश्चित् स्मृतिग्रन्थः वेदेन विरुद्धः इव प्रतीयते, तत्र मीमांसायाः नियमः स्पष्टः: वेदः (श्रुतिः) बलीयान्। शास्त्राणि स्वयं सत्यं यज्ञं व्याचक्षते: कामः, क्रोधः, लोभः, मोहः च इति आन्तराः “पशवः” विवेकखड्गेन छिद्यन्ते। तत् एव प्राज्ञाः प्रतिदिनं अर्पयन्ति।

मनुः मांसवाचकं मांसम् इति शब्दम् एव चेतावनीरूपेण व्याचष्टे: “यस्य मांसम् अहम् इदानीं खादामि, सः (सः) माम् (माम्) परलोके खादिष्यति।”

श्रीचैतन्यमहाप्रभुः अचेतयत् यत् यः गां हन्ति, सः तस्याः शरीरे यावन्ति लोमानि तावन्ति सहस्रवर्षाणि दुःखम् अनुभवति। तथापि शास्त्राणि उपायम् अपि ददति: गां रक्ष, तां सेवस्व, अन्यान् तस्याः मूल्यम् अवगमयितुं साहाय्यं कुरु। अद्य यदा भारते अपि गावः परित्यज्यन्ते वधाय प्रेष्यन्ते वा, तदा तासां पालनं न केवलं दया। तत् धर्मः।

शास्त्रकोशम् अन्विष्यत →