अध्ययनकेन्द्रम्
शास्त्रकोशः
वेदेभ्यः पुराणेभ्यः महाभारतात् गीतायाः च गोविषयकाः श्लोकाः, यथा श्रीहरिदासशास्त्रिमहाराजेन उद्धृताः। अन्वेष्टुं विषयं चिनु।
दिनस्य श्लोकः
नमो ब्रह्मण्यदेवाय गोब्राह्मणहिताय च ।
जगद्धिताय कृष्णाय गोविन्दाय नमो नमः ॥
गोब्राह्मणहितकारिणे सर्वजगद्रक्षकाय भगवते कृष्णाय नमः। सदा गाः आनन्दयते गोविन्दाय पुनः पुनः नमामि।
मातरः सर्वभूतानां गावः सर्वसुखप्रदाः ।
गावः सर्वभूतानां मातरः सर्वसुखप्रदाश्च।
यया सर्वमिदं व्याप्तं जगत् स्थावरजङ्गमम् ।
तां धेनुं शिरसा वन्दे भूतभव्यस्य मातरम् ॥
या इदं चराचरं सर्वं विश्वं व्याप्नोति, भूतभव्यस्य सर्वस्य माता, तां गां शिरसा नमामि।
नमस्ते जायमानायै जाताया उत ते नमः ।
बालेभ्यः शफेभ्यो रूपायाघ्न्ये ते नमः ॥
हे अघ्न्ये, या कदापि न हन्तव्या: जायमानायै ते नमः, जातायै च नमः। तव वालेभ्यः, शफेभ्यः, रूपाय च नमः।
नमो गोभ्यः श्रीमतीभ्यः सौरभेयीभ्य एव च ।
नमो ब्रह्मसुताभ्यश्च पवित्राभ्यो नमो नमः ॥
सुरभेः पुत्रीभ्यः तेजस्विनीभ्यः गोभ्यः नमः। ब्रह्मणः सुताभ्यः नमः; पावनीभ्यः गोभ्यः पुनः पुनः नमः।
गावो ममाग्रतः सन्तु गावः सन्तु च पृष्ठतः ।
गावो मे पार्श्वतः सन्तु गवां मध्ये वसाम्यहम् ॥
गावः मम अग्रतः सन्तु, गावः मम पृष्ठतः सन्तु, गावः मम पार्श्वयोः सन्तु। अहं सदा गवां मध्ये वसेयम्।
चिन्तामणिप्रकरसद्मसु कल्पवृक्ष-
लक्षावृतेषु सुरभीरभिपालयन्तम् ।
लक्ष्मीसहस्रशतसम्भ्रमसेव्यमानं
गोविन्दमादिपुरुषं तमहं भजामि ॥
चिन्तामणिनिर्मितेषु धामसु, लक्षशः कल्पवृक्षैः आवृतः, सः सुरभीः पालयति, शतसहस्रैः लक्ष्मीभिः सादरं सेव्यते च। तम् आदिपुरुषं गोविन्दम् अहं भजामि।
धेनूनामस्मि कामधुक् ।
धेनूनाम् अहं कामधेनुः, कामपूरिका धेनुः।
हन्तायमद्रिरबला हरिदासवर्यो
यद् रामकृष्णचरणस्पर्शप्रमोदः ।
मानं तनोति सहगोगणयोस्तयोर्यत्
पानीयसूयवसकन्दरकन्दमूलैः ॥
सर्वेषु भक्तेषु अयं गोवर्धनगिरिः श्रेष्ठः! रामकृष्णयोः चरणस्पर्शेन हृष्टः सः तयोः तयोः गवां च पानीयेन, कोमलतृणेन, विश्रामाय कन्दराभिः, कन्दमूलफलैश्च सत्कारं करोति।
अहोऽतिधन्या व्रजगोरमण्यः
स्तन्यामृतं पीतमतीव ते मुदा ।
यासां विभो वत्सतरात्मजात्मना
यत्तृप्तयेऽद्यापि न चालमध्वराः ॥
अहो, व्रजस्य गावः स्त्रियश्च कियत् भाग्यवत्यः! तासां वत्सपुत्ररूपं धृत्वा, हे प्रभो, त्वं सानन्दं तासां दुग्धामृतम् अपिबः, यद्यपि महान्तः यज्ञाः अपि त्वां तर्पयितुं कदापि न अलम्।
घासमुष्टिं परगवे दद्यात् संवत्सरं तु यः ।
अकृत्वा स्वयमाहारं व्रतं तत् सार्वकामिकम् ॥
यः संवत्सरं यावत् प्रतिदिनं स्वभोजनात् पूर्वं परस्य गवे तृणमुष्टिं ददाति, सः सर्वकामप्रदं व्रतं पालयति।
गां च स्पृशति यो नित्यं स्नातो भवति नित्यशः ।
गवां रजः खुरोद्भूतं शिरसा यस्तु धारयेत् ।
स च तीर्थजले स्नातः सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥
यः प्रतिदिनं गां स्पृशति सः प्रतिदिनं स्नातः इव। यः गोखुरोत्थितं रजः शिरसि धारयति सः सर्वतीर्थजलेषु स्नातः सर्वपापैः च मुक्तः।
गोषु भक्तश्च लभते यद्यदिच्छति मानवः ।
विद्यार्थी चाप्नुयाद्विद्यां सुखार्थी प्राप्नुयात्सुखम् ।
न किञ्चिद् दुर्लभं चैव गवां भक्तस्य भारत ॥
गोभक्तः जनः यद् यद् इच्छति तत् तत् प्राप्नोति। विद्यार्थी विद्यां लभते, सुखार्थी सुखं लभते। हे भारत, गोभक्तस्य किमपि दुर्लभं नास्ति।
गवां कण्डूयनं कुर्याद् गोग्रासं गोप्रदक्षिणम् ।
गोषु नित्यं प्रसन्नासु गोपालोऽपि प्रसीदति ॥
गाः मृदु कण्डूयेत्, भोजयेत्, सादरं प्रदक्षिणां च कुर्यात्। गवां सदा प्रसन्नत्वे गोपालः स्वयं प्रसीदति।
गावो लक्ष्म्याः सदा मूलं गोषु पाप्मा न विद्यते ।
गावः सदा समृद्धेः मूलम्; गोषु पापं न विद्यते।
गवां हि तीर्थे वसतीह गङ्गा पुष्टिस्तथा तद्रजसि प्रवृद्धा ।
लक्ष्मीः करीषे प्रणतौ च धर्मस्तासां प्रणामं सततं च कुर्यात् ॥
गोः पवित्रे शरीरे गङ्गा वसति; तस्याः खुररजसि पुष्टिः वर्धते; तस्याः गोमये लक्ष्मीः वसति, तस्यै प्रणामे धर्मः। अतः सदा गोभ्यः नमस्कुर्यात्।
शृङ्गमूले स्थितो ब्रह्मा शृङ्गमध्ये तु केशवः ।
शृङ्गाग्रे शङ्करं विद्यात् त्रयो देवाः प्रतिष्ठिताः ॥
सर्वे देवाः स्थिता देहे सर्वदेवमयी हि गौः ॥
तस्याः शृङ्गमूले ब्रह्मा वसति, मध्ये केशवः, अग्रे शङ्करः: त्रयः महादेवाः तत्र निवसन्ति। सर्वे देवाः तस्याः शरीरे वसन्ति; गौः सत्यं सर्वदेवानाम् आश्रयः।
प्र नु वोचं चिकितुषे जनाय मा गामनागामदितिं वधिष्ट ।
प्रत्येकं विचारशीलं जनं वदामि: अनागसं गाम् अदितिम्, अनन्तां मातरं, मा वधिष्ट।
अहिंसा परमो धर्मः ।
अहिंसा परमो धर्मः।
अहिंसार्थाय भूतानां धर्मप्रवचनं कृतम् ।
यः स्यादहिंसासम्पृक्तः स धर्म इति निश्चयः ॥
प्राणिनाम् अहिंसार्थं धर्मः उपदिष्टः। यत् अहिंसया संयुक्तं, स धर्मः इति निश्चयः।
मां स भक्षयिताऽमुत्र यस्य मांसमिहाद्म्यहम् ।
एतन्मांसस्य मांसत्वं प्रवदन्ति मनीषिणः ॥
‘माम् (मां) सः (स) अमुत्र भक्षयिता, यस्य मांसम् इह अहम् अद्मि।’ एतत् मांसस्य मांसत्वं प्रवदन्ति मनीषिणः।
गाभीर यत लोम तत सहस्र वत्सर ।
गो-वधी रौरव-मध्ये पचे निरन्तर ॥
गोः शरीरे यावन्ति लोमानि तावन्ति वर्षसहस्राणि तस्याः हन्ता रौरवनाम्नि नरके अनन्तं पच्यते।
अष्टादशपुराणेषु व्यासस्य वचनद्वयम् ।
परोपकारः पुण्याय पापाय परपीडनम् ॥
अष्टादशसु पुराणेषु व्यासस्य वचनद्वयम्: परोपकारः पुण्याय, पापाय परपीडनम्।
महाराजस्य गोसेवायाः अङ्गं भवतु
एकां गां दत्तकरूपेण गृह्णातु, सम्पूर्णं गोयूथं पोषयतु, एकवारं वा ददातु — प्रत्येकं दानं वृन्दावनस्य गाः पोषयति, आश्रयं ददाति, आरोग्यं च ददाति।