ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਦਾਸ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਮਹਾਰਾਜ ਜੀ ਇੱਕ ਉੱਘੇ ਗੌੜੀਆ ਵੈਸ਼ਨਵ ਵਿਦਵਾਨ ਅਤੇ ਸਾਧਕ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵ੍ਰਿੰਦਾਵਨ ਦੇ ਵਿਦਵਾਨ ਸਮਾਜ ਨੇ ਸਨਮਾਨ ਕੀਤਾ। ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਦੇ ਮਾਹਿਰ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਲਗਭਗ ਅੱਸੀ ਪੁਸਤਕਾਂ ਲਿਖੀਆਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਬਹੁਤੀਆਂ ਗੌੜੀਆ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਦੇ ਅਨੁਵਾਦ ਹਨ ਅਤੇ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਪਣੇ ਟੀਕੇ ਹਨ।
ਸੰਭਵ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਵੀਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਰਚਨਾਸ਼ੀਲ ਅਤੇ ਸੁਸਿੱਖਿਅਤ ਗੌੜੀਆ ਵੈਸ਼ਨਵ “ਅੰਦਰੂਨੀ” ਵਿਦਵਾਨ।
ਜੋਨਾਥਨ ਐਡਲਮੈਨ, ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਆਫ਼ ਫ਼ਲੋਰਿਡਾ
ਮੁੱਢਲਾ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਦੀਕਸ਼ਾ
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜਨਮ 1918 ਵਿੱਚ ਰੋਪਾ, ਪੱਛਮੀ ਬੰਗਾਲ ਵਿੱਚ, ਸ੍ਰੀਮਤੀ ਸੁਸ਼ੀਲਾ ਦੇਵੀ ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਅਭੈਚਰਣ ਚੱਟੋਪਾਧਿਆਇ ਦੇ ਘਰ ਹੋਇਆ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਾਂ ਫਣੀਂਦਰ ਨਾਥ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ। 1933 ਵਿੱਚ, ਪੰਦਰਾਂ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਮਥੁਰਾ ਗਏ ਅਤੇ ਪੰਡਿਤ ਬਾਬਾ ਸ੍ਰੀ ਰਾਮ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਦਾਸ ਦੀ ਦੇਖ-ਰੇਖ ਹੇਠ ਆਏ।
ਪੰਡਿਤ ਬਾਬਾ ਨੇ ਆਪਣੇ ਇੱਕੋ-ਇੱਕ ਵੇਸ਼ ਚੇਲੇ, ਸ੍ਰੀ ਵਿਨੋਦ ਵਿਹਾਰੀ ਗੋਸਵਾਮੀ, ਨੂੰ ਬਾਲਕ ਦਾ ਅਧਿਆਪਕ ਚੁਣਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਫਣੀਂਦਰ ਨੇ ਮੰਤਰ-ਦੀਕਸ਼ਾ ਅਤੇ ਹਰਿਦਾਸ ਨਾਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਇੱਕ ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਬਾਬਾਜੀ-ਵੇਸ਼। ਉਹ ਸ਼ਰਧਾ ਭਰੀ ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਗੁਰੂ ਨਾਲ ਰਹੇ ਅਤੇ ਵ੍ਰਿੰਦਾਵਨ ਦੇ ਹੋਰ ਮਹਾਨ ਵਿਦਵਾਨਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਪੰਡਿਤ ਅਮੋਲਕਰਾਮ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਅਤੇ ਧਨੰਜੈ ਦਾਸ, ਕੋਲੋਂ ਵੀ ਪੜ੍ਹਿਆ।
ਫਿਰ ਆਪਣੇ ਗੁਰੂ ਦੇ ਆਦੇਸ਼ ‘ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਬਨਾਰਸ ਵਿੱਚ ਬਾਰਾਂ ਸਾਲ ਭਾਰਤੀ ਦਰਸ਼ਨ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕੀਤਾ। ਵਾਮਾਚਰਣ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਅਤੇ ਹਰੇਰਾਮ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਵਰਗੇ ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਨੌਂ ਗ੍ਰੈਜੂਏਟ ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਪੋਸਟ-ਗ੍ਰੈਜੂਏਟ ਡਿਗਰੀਆਂ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀਆਂ, ਜੋ ਭਾਰਤੀ ਦਰਸ਼ਨ ਅਤੇ ਧਰਮ-ਸ਼ਾਸਤਰ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਛੇ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਨੂੰ ਕਵਰ ਕਰਦੀਆਂ ਸਨ।
ਵੇਦਾਂਤ-ਦਰਸ਼ਨਮ੍
ਸ੍ਰੀਮਦ ਭਾਗਵਤਮ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਉਸੇ ਲੇਖਕ, ਵਿਆਸ, ਦੁਆਰਾ ਰਚੇ ਵੇਦਾਂਤ-ਸੂਤਰਾਂ ਦਾ ਟੀਕਾ ਦੱਸਦਾ ਹੈ। ਮਹਾਰਾਜ ਜੀ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕਿਸੇ ਨੇ ਵੀ ਦੋਹਾਂ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਸਲੋਕ-ਦਰ-ਸਲੋਕ ਨਹੀਂ ਵਿਖਾਇਆ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵੇਦਾਂਤ-ਦਰਸ਼ਨਮ੍ ਭਾਗਵਤ-ਭਾਸ਼੍ਯੋਪੇਤਮ੍ ਨੇ ਬਿਲਕੁਲ ਇਹੀ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਬਨਾਰਸ ਦੀ ਨਾਗਰੀ ਪ੍ਰਚਾਰਿਣੀ ਸਭਾ ਨੇ ਇਸ ਦਾ ਸਨਮਾਨ ਕੀਤਾ।
ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਦਾਸ ਨਿਵਾਸ ਅਤੇ ਛਾਪਾਖ਼ਾਨਾ
1965 ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪੁਰਾਣਾ ਕਾਲੀਦਹ, ਵ੍ਰਿੰਦਾਵਨ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਦਾਸ ਨਿਵਾਸ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ, ਜਿੱਥੇ ਵ੍ਰਿੰਦਾਵਨ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੀ ਗਦਾਧਰ ਪੰਡਿਤ ਸਮੇਤ ਸ੍ਰੀ ਚੈਤੰਨਿਆ ਮਹਾਪ੍ਰਭੂ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਮੰਦਰ ਹੈ।
ਗਦਾਧਰ ਪਰਿਵਾਰ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਗੌੜੀਆ ਆਚਾਰੀਆਂ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਸ੍ਰੀ ਜੀਵ ਗੋਸਵਾਮੀ, ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਸਭ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਲਈ ਗਦਾਧਰ-ਗੌਰਹਰਿ ਪ੍ਰੈਸ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ। ਉਹ ਸ਼ਟ ਸੰਦਰਭਾਂ ਦਾ ਟੀਕੇ ਸਮੇਤ ਹਿੰਦੀ ਵਿੱਚ ਅਨੁਵਾਦ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਪਹਿਲੇ ਵਿਅਕਤੀ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵੱਲੋਂ ਬਣਾਈ ਸ੍ਰੀ ਗੌਰ-ਗਦਾਧਰ ਗ੍ਰੰਥਾਗਾਰਮ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਅੱਜ ਵ੍ਰਿੰਦਾਵਨ ਦੀਆਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀਆਂ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ।
ਗਊਆਂ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰੇਮ
ਦੋ ਗਊਆਂ ਤੋਂ ਢਾਈ ਸੌ ਤੱਕ
1981 ਵਿੱਚ ਮਹਾਰਾਜ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਸ਼ਰਮ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ਼ ਦੋ ਗਊਆਂ ਅਤੇ ਇੱਕ ਬਲਦ ਨਾਲ ਗਊਸ਼ਾਲਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ। ਉਹ ਹਰ ਇੱਕ ਦੀ ਨਿੱਜੀ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਦੇਖਭਾਲ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਛੱਡਿਆ, ਇਸ ਵਿੱਚ 250 ਗਊਆਂ ਅਤੇ ਬਲਦ ਆਸਰਾ ਲੈ ਰਹੇ ਸਨ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਚੇਲਿਆਂ ਦੀ ਦੇਖ-ਰੇਖ ਹੇਠ ਇਹ ਵਧਦੀ ਰਹੀ ਹੈ। ਇਸ ਸੇਵਾ ਨੂੰ ਸਦਾ ਲਈ ਜਾਰੀ ਰੱਖਣ ਲਈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਦਾਸ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਗੋ ਸੇਵਾ ਸੰਸਥਾਨ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ, ਜੋ ਟਰੱਸਟੀਆਂ ਦੇ ਬੋਰਡ ਦੁਆਰਾ ਚਲਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਚੋਣਵੀਆਂ ਪੁਸਤਕਾਂ
- ਵੇਦਾਂਤ-ਦਰਸ਼ਨਮ੍ ਭਾਗਵਤ-ਭਾਸ਼੍ਯੋਪੇਤਮ੍
- ਸ੍ਰੀ-ਸਾਧਨਾਮ੍ਰਿਤ-ਚੰਦ੍ਰਿਕਾ
- ਸ੍ਰੀ-ਗੌਰ-ਗੋਵਿੰਦਾਰਚਨ-ਪੱਧਤੀ
- ਸ੍ਰੀ-ਰਾਧਾ-ਕ੍ਰਿਸ਼ਣਾਰਚਨ-ਦੀਪਿਕਾ
- ਸ੍ਰੀ-ਗੋਵਿੰਦ-ਲੀਲਾਮ੍ਰਿਤਮ੍ (3 ਭਾਗ)
- ਐਸ਼ਵਰ੍ਯ-ਕਾਦੰਬਿਨੀ
- ਸ੍ਰੀ-ਸੰਕਲਪ-ਕਲਪ-ਦ੍ਰੁਮ
- ਚਤੁਃਸ਼ਲੋਕੀ-ਭਾਸ਼੍ਯਮ੍ ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ-ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ-ਭਜਨਾਮ੍ਰਿਤ
- ਪ੍ਰੇਮ-ਸੰਪੁਟ
- ਸ੍ਰੀ-ਭਗਵਦ-ਭਕਤੀ-ਸਾਰ-ਸਮੁੱਚਯ
- ਬ੍ਰਜ-ਰੀਤੀ-ਚਿੰਤਾਮਣੀ
- ਧਰਮ-ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ-ਚੈਤੰਨਿਆ-ਸੂਕਤੀ-ਸੁਧਾਕਰ