શ્રી હરિદાસ શાસ્ત્રી મહારાજ એક પ્રતિષ્ઠિત ગૌડીય વૈષ્ણવ વિદ્વાન અને સાધક હતા, જેમને વૃંદાવનનો વિદ્વત્-સમાજ આદરપૂર્વક સ્મરે છે. સંસ્કૃતના આચાર્ય એવા તેમણે આશરે એંસી ગ્રંથો લખ્યા, જેમાં અનેક ગૌડીય ગ્રંથોના અનુવાદ અને તેના પર તેમની પોતાની ટીકાઓ છે.
સંભવતઃ વીસમી સદીના સૌથી વિપુલ અને સુશિક્ષિત ગૌડીય વૈષ્ણવ “પરંપરાની અંદરના” વિદ્વાન.
જોનાથન એડેલમન, યુનિવર્સિટી ઓફ ફ્લોરિડા
પ્રારંભિક જીવન અને દીક્ષા
તેમનો જન્મ 1918માં પશ્ચિમ બંગાળના રોપા ગામમાં શ્રીમતી સુશીલા દેવી અને શ્રી અભયચરણ ચટ્ટોપાધ્યાયને ત્યાં થયો. બાળપણમાં તેમનું નામ ફણીન્દ્ર નાથ હતું. 1933માં, પંદર વર્ષની વયે, તેઓ મથુરા આવ્યા અને પંડિત બાબા શ્રી રામકૃષ્ણદાસ જીની છત્રછાયામાં રહ્યા.
પંડિત બાબાએ પોતાના એકમાત્ર વેશ-શિષ્ય શ્રી વિનોદ વિહારી ગોસ્વામીને તેમના ગુરુ તરીકે પસંદ કર્યા. તેમની પાસેથી ફણીન્દ્રને મંત્ર-દીક્ષા અને હરિદાસ નામ મળ્યું, અને એક વર્ષ પછી બાબાજી-વેશ. તેઓ પોતાના ગુરુ સાથે રહીને સેવા કરતા રહ્યા અને વૃંદાવનના અન્ય મહાન વિદ્વાનો, જેમ કે પંડિત અમોલકરામ શાસ્ત્રી અને ધનંજય દાસ જી, પાસે પણ અધ્યયન કર્યું.
ત્યાર બાદ ગુરુની આજ્ઞાથી તેમણે બાર વર્ષ કાશીમાં ભારતીય દર્શનનું અધ્યયન કર્યું. વામાચરણ શાસ્ત્રી અને હરેરામ શાસ્ત્રી જેવા આચાર્યોના સાંનિધ્યમાં તેમણે છએ દર્શનો અને ધર્મશાસ્ત્રમાં નવ સ્નાતક અને ત્રણ અનુસ્નાતક ઉપાધિઓ પ્રાપ્ત કરી.
વેદાંત-દર્શનમ્
શ્રીમદ્ભાગવત પોતાને તે જ વ્યાસદેવનાં વેદાંત-સૂત્રોનું ભાષ્ય ગણાવે છે. મહારાજ જી પહેલાં કોઈએ બંને ગ્રંથોનો સંબંધ શ્લોકે-શ્લોકે સ્થાપિત કર્યો ન હતો. તેમના વેદાંત-દર્શનમ્ ભાગવત-ભાષ્યોપેતમ્એ આ જ કાર્ય કર્યું, અને કાશીની નાગરી પ્રચારિણી સભાએ તેનું સન્માન કર્યું.
શ્રી હરિદાસ નિવાસ અને પ્રકાશન
1965માં તેમણે વૃંદાવનના પુરાણા કાલીદહમાં શ્રી હરિદાસ નિવાસની સ્થાપના કરી, જ્યાં શ્રી ચૈતન્ય મહાપ્રભુ અને શ્રી ગદાધર પંડિતનું વૃંદાવનમાં પહેલું મંદિર છે.
ગદાધર-પરિવાર સાથે જોડાયેલા હોવાથી તેમણે ગદાધર-ગૌરહરિ પ્રેસની સ્થાપના કરી, જેથી ગૌડીય આચાર્યો, વિશેષ કરીને શ્રી જીવ ગોસ્વામી, ના ગ્રંથો સૌને ઉપલબ્ધ થાય. ષટ્-સંદર્ભોનો ટીકા સહિત હિન્દી અનુવાદ કરનાર તેઓ પ્રથમ વિદ્વાન હતા. તેમણે બનાવેલું શ્રી ગૌર-ગદાધર ગ્રંથાગારમ્ આજે વૃંદાવનનાં સૌથી મોટાં પુસ્તકાલયોમાંનું એક છે.
ગાયો પ્રત્યે પ્રેમ
બે ગાયોથી અઢીસો સુધી
1981માં મહારાજ જીએ પોતાના આશ્રમમાં માત્ર બે ગાયો અને એક બળદથી ગૌશાળા આરંભી. તેઓ દરેક ગાયની જાતે સેવા કરતા. તેમના દેહત્યાગ સુધીમાં ગૌશાળામાં 250 ગાયો અને બળદો હતાં, અને તેમના શિષ્યોના સાંનિધ્યમાં આ સેવા વધતી જ રહી છે. આ સેવા સદા ચાલતી રહે તે માટે તેમણે શ્રી હરિદાસ શાસ્ત્રી ગો સેવા સંસ્થાનની સ્થાપના કરી, જેનું સંચાલન એક ટ્રસ્ટી-મંડળ કરે છે.
મુખ્ય ગ્રંથો
- વેદાંત-દર્શનમ્ ભાગવત-ભાષ્યોપેતમ્
- શ્રી-સાધનામૃત-ચંદ્રિકા
- શ્રી-ગૌર-ગોવિંદાર્ચન-પદ્ધતિ
- શ્રી-રાધા-કૃષ્ણાર્ચન-દીપિકા
- શ્રી-ગોવિંદ-લીલામૃતમ્ (3 ખંડ)
- ઐશ્વર્ય-કાદંબિની
- શ્રી-સંકલ્પ-કલ્પ-દ્રુમ
- ચતુઃશ્લોકી-ભાષ્યમ્ અને શ્રી-કૃષ્ણ-ભજનામૃત
- પ્રેમ-સંપુટ
- શ્રી-ભગવદ્-ભક્તિ-સાર-સમુચ્ચય
- વ્રજ-રીતિ-ચિંતામણિ
- ધર્મ-સંગ્રહ અને શ્રી-ચૈતન્ય-સૂક્તિ-સુધાકર