ગૌ-રક્ષા શા માટે આવશ્યક છે

ધર્મ એ છે જે સૌનું રક્ષણ અને પોષણ કરે. તેથી અહિંસા અનેક નિયમોમાંનો એક નિયમ નથી, તે સ્વયં ધર્મનું હૃદય છે. મહાભારત આ વાત વારંવાર કહે છે.

વ્યાસજીએ અઢારે પુરાણોનો સાર બે વચનોમાં કહ્યો: પરોપકારથી પુણ્ય અને પરપીડનથી પાપ. હિંસા માત્ર વધ નથી; કોઈને પણ કષ્ટ, ભય કે હાનિ પહોંચાડવી એ હિંસા છે.

વેદો ગૌને એક વિશેષ નામ આપે છે, અઘ્ન્યા: “જેને ક્યારેય મારવી ન જોઈએ”. ઋગ્વેદ અને અથર્વવેદમાં આ શબ્દ અનેક વાર આવે છે. વેદો ગૌને અદિતિ, અખંડ માતા, કહે છે અને દરેક વિચારશીલ મનુષ્યને તેના રક્ષણ માટે પ્રાર્થના કરે છે.

જ્યારે સ્વયં વેદો ગૌને “અવધ્ય” કહે છે, ત્યારે જે વ્યાખ્યા તેમાંથી ગોવધનું સમર્થન કાઢે, તે નિશ્ચિતપણે ખોટી વ્યાખ્યા છે.

બૃહદારણ્યક ઉપનિષદ (૬.૪.૧૮)નું એક વાક્ય ઘણી વાર એ પુરાવા રૂપે ટાંકવામાં આવે છે કે પ્રાચીન કાળમાં ગોમાંસ ખવાતું હતું. તેમાં વિદ્વાન પુત્રની ઇચ્છા રાખનારાં માતા-પિતા માટે “औक्षेण वार्षभेण वा” માંસથી રાંધેલા ભોજનની વાત છે, જેનો અનુવાદ “યુવાન કે વૃદ્ધ બળદનું માંસ” કરી દેવામાં આવ્યો.

મહારાજજીએ બતાવ્યું કે આ અર્થ કેમ સંભવ નથી:

• પ્રસંગ. તેની બરાબર પહેલાંના ચાર મંત્રો (૬.૪.૧૪–૧૭)માં દૂધ, દહીં, જળ અને તલ સાથે, દરેકમાં ઘી ભેળવેલા ભાતનું વિધાન છે. કોઈ પણ પશુના માંસનો ઉલ્લેખ નથી. માત્ર ચોથા વેદ માટે અચાનક ગોમાંસનો નિયમ અસંગત છે.
• શબ્દો. માંસનો અર્થ ફળ અને વનસ્પતિનો ગર પણ થાય છે. ઉક્ષા અને ઋષભ બંને આયુર્વેદમાં ઔષધિઓનાં નામ છે (ઋષભ અષ્ટવર્ગની એક બળવર્ધક ઔષધિ છે). વાક્ય કહે છે “ઉક્ષા અથવા ઋષભનું”. જો બંનેનો અર્થ બળદ હોય, તો અર્થ થાય “બળદ અથવા બળદનું”, જે નિરર્થક છે.
• અધ્યાયનો વિષય. અધ્યાય આરંભમાં જ કહે છે કે પૃથ્વીનો સાર જળ છે, જળનો સાર ઔષધિઓ, ઔષધિઓનો સાર પુષ્પ અને ફળ. વિષય પૌષ્ટિક વનસ્પતિઓ છે, પશુ નહીં.

તેથી આ મંત્ર બળવર્ધક ઔષધિઓના ગરથી રાંધેલા ભાતનું વિધાન કરે છે. તેમાં “ગોમાંસ” વાંચવું એ ઉપનિષદના અર્થને ઊલટાવી દેવા બરાબર છે.

કેટલાક ગ્રંથોમાં યજ્ઞમાં પશુ-આલંભનની વાત આવે છે, જેનો અનુવાદ ઘણી વાર “પશુનો વધ” કરવામાં આવે છે. મહારાજજીએ સમજાવ્યું કે લભ્ ધાતુનો અર્થ પ્રાપ્ત કરવું કે સ્પર્શ કરવો છે, વધ કરવો ક્યારેય નહીં; અને વેદની પોતાની આજ્ઞા છે, मा हिंस्यात् सर्वभूतानि, “કોઈ પણ પ્રાણીની હિંસા ન કરો”.

જ્યાં કોઈ સ્મૃતિ-વચન વેદથી વિરુદ્ધ જણાય, ત્યાં મીમાંસાનો નિયમ સ્પષ્ટ છે: શ્રુતિ જ પ્રમાણ છે. અને શાસ્ત્રો પોતે સાચા યજ્ઞનો અર્થ બતાવે છે: કામ, ક્રોધ, લોભ અને મોહ રૂપી અંદરના “પશુઓ"ને વિવેકની તલવારથી કાપવા. આ જ યજ્ઞ જ્ઞાનીજનો પ્રતિદિન કરે છે.

મનુ માંસ શબ્દનો અર્થ જ ચેતવણી રૂપે બતાવે છે: “જેનું માંસ હું અહીં ખાઉં છું, તે (सः) પરલોકમાં મને (माम्) ખાશે.”

શ્રીચૈતન્ય મહાપ્રભુએ ચેતવણી આપી કે ગોવધ કરનાર એટલાં હજાર વર્ષ યાતના ભોગવે છે જેટલાં ગૌના શરીર પર રોમ છે. પરંતુ શાસ્ત્રો ઉપાય પણ બતાવે છે: ગૌનું રક્ષણ કરો, તેની સેવા કરો, અને બીજાઓને તેનું મહત્ત્વ સમજાવો. આજે જ્યારે ભારતમાં પણ ગાયોને નિરાધાર છોડી દેવાય છે કે કતલખાને મોકલાય છે, ત્યારે તેમની સંભાળ માત્ર દયા નથી, ધર્મ છે.

શાસ્ત્ર-નિધિ જુઓ →