શાસ્ત્ર-નિધિ

नमो ब्रह्मण्यदेवाय गोब्राह्मणहिताय च ।
जगद्धिताय कृष्णाय गोविन्दाय नमो नमः ॥

ગૌ અને બ્રાહ્મણોનું હિત કરનાર, સમગ્ર જગતનું મંગલ કરનાર ભગવાન શ્રીકૃષ્ણને હું પ્રણામ કરું છું. ગાયોને સદા આનંદ આપનાર ગોવિંદને વારંવાર નમસ્કાર.

मातरः सर्वभूतानां गावः सर्वसुखप्रदाः ।

ગાયો સર્વ પ્રાણીઓની માતા છે અને સર્વ પ્રકારનું સુખ આપનારી છે.

यया सर्वमिदं व्याप्तं जगत् स्थावरजङ्गमम् ।
तां धेनुं शिरसा वन्दे भूतभव्यस्य मातरम् ॥

જે ગૌથી આ સમગ્ર સ્થાવર-જંગમ જગત વ્યાપ્ત છે, તે ભૂત અને ભવિષ્યની માતા ગૌને હું મસ્તક નમાવીને પ્રણામ કરું છું.

नमस्ते जायमानायै जाताया उत ते नमः ।
बालेभ्यः शफेभ्यो रूपायाघ्न्ये ते नमः ॥

હે અઘ્ન્યે (ક્યારેય ન મારવા યોગ્ય ગૌ)! જન્મ લેતી વેળાએ તમને નમસ્કાર, અને જન્મ્યા પછી પણ તમને પ્રણામ. તમારાં રોમ, ખરી અને રૂપને પણ પ્રણામ.

नमो गोभ्यः श्रीमतीभ्यः सौरभेयीभ्य एव च ।
नमो ब्रह्मसुताभ्यश्च पवित्राभ्यो नमो नमः ॥

તેજસ્વી ગાયોને નમસ્કાર, કામધેનુ સુરભિની પુત્રીઓને નમસ્કાર. બ્રહ્માજીની પુત્રીઓને નમસ્કાર, પાવન કરનારી ગાયોને વારંવાર નમસ્કાર.

गावो ममाग्रतः सन्तु गावः सन्तु च पृष्ठतः ।
गावो मे पार्श्वतः सन्तु गवां मध्ये वसाम्यहम् ॥

ગાયો મારી આગળ રહે, ગાયો મારી પાછળ રહે, ગાયો મારી બંને બાજુ રહે. હું સદા ગાયોની વચ્ચે નિવાસ કરું.

चिन्तामणिप्रकरसद्मसु कल्पवृक्ष-
लक्षावृतेषु सुरभीरभिपालयन्तम् ।
लक्ष्मीसहस्रशतसम्भ्रमसेव्यमानं
गोविन्दमादिपुरुषं तमहं भजामि ॥

ચિંતામણિ-રત્નોથી બનેલાં ભવનોમાં, લાખો કલ્પવૃક્ષોથી ઘેરાયેલા સ્થાને જે સુરભિ ગાયોનું પાલન કરે છે, અને હજારો લક્ષ્મીઓ આદરપૂર્વક જેમની સેવા કરે છે, તે આદિપુરુષ ગોવિંદનું હું ભજન કરું છું.

धेनूनामस्मि कामधुक् ।

ગાયોમાં હું કામધેનુ છું.

हन्तायमद्रिरबला हरिदासवर्यो
यद् रामकृष्णचरणस्पर्शप्रमोदः ।
मानं तनोति सहगोगणयोस्तयोर्यत्
पानीयसूयवसकन्दरकन्दमूलैः ॥

હે ગોપીઓ! આ ગોવર્ધન પર્વત ભગવાનના ભક્તોમાં શ્રેષ્ઠ છે. રામ અને કૃષ્ણના ચરણસ્પર્શથી આનંદિત થઈને તે તેમનો અને તેમની ગાયોનો સત્કાર કરે છે: પીવાનું જળ, કોમળ ઘાસ, વિશ્રામ માટે ગુફાઓ અને કંદમૂળ આપીને.

अहोऽतिधन्या व्रजगोरमण्यः
स्तन्यामृतं पीतमतीव ते मुदा ।
यासां विभो वत्सतरात्मजात्मना
यत्तृप्तयेऽद्यापि न चालमध्वराः ॥

અહો! વ્રજની ગાયો અને ગોપીઓ અત્યંત ધન્ય છે. હે પ્રભુ! વાછરડાં અને બાળકોના રૂપમાં આપે તેમનું અમૃતમય દૂધ ખૂબ આનંદથી પીધું, જ્યારે મોટા મોટા યજ્ઞો પણ આજ સુધી આપને તૃપ્ત કરી શક્યા નથી.

घासमुष्टिं परगवे दद्यात् संवत्सरं तु यः ।
अकृत्वा स्वयमाहारं व्रतं तत् सार्वकामिकम् ॥

જે એક વર્ષ સુધી દરરોજ પોતે ભોજન કરતાં પહેલાં બીજાની ગાયને એક મુઠ્ઠી ઘાસ આપે છે, તેનું તે વ્રત સર્વ કામનાઓ પૂર્ણ કરનારું બને છે.

गां च स्पृशति यो नित्यं स्नातो भवति नित्यशः ।
गवां रजः खुरोद्भूतं शिरसा यस्तु धारयेत् ।
स च तीर्थजले स्नातः सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥

જે દરરોજ ગૌનો સ્પર્શ કરે છે, તે જાણે નિત્ય સ્નાન કરે છે. જે ગાયોની ખરીઓથી ઊડેલી ધૂળ મસ્તકે ધારણ કરે છે, તે જાણે સર્વ તીર્થોના જળમાં સ્નાન કરી લે છે અને સર્વ પાપોથી મુક્ત થાય છે.

गोषु भक्तश्च लभते यद्यदिच्छति मानवः ।
विद्यार्थी चाप्नुयाद्विद्यां सुखार्थी प्राप्नुयात्सुखम् ।
न किञ्चिद् दुर्लभं चैव गवां भक्तस्य भारत ॥

ગાયોનો ભક્ત મનુષ્ય જે જે ઇચ્છે છે, તે બધું પામે છે. વિદ્યાર્થી વિદ્યા પામે છે અને સુખ ઇચ્છનાર સુખ. હે ભારત! ગોભક્ત માટે કંઈ પણ દુર્લભ નથી.

गवां कण्डूयनं कुर्याद् गोग्रासं गोप्रदक्षिणम् ।
गोषु नित्यं प्रसन्नासु गोपालोऽपि प्रसीदति ॥

ગાયોને પ્રેમથી ખંજવાળવી, તેમને ગ્રાસ આપવો અને તેમની પરિક્રમા કરવી. ગાયો સદા પ્રસન્ન રહે તો ગોપાલ પોતે પણ પ્રસન્ન થાય છે.

गावो लक्ष्म्याः सदा मूलं गोषु पाप्मा न विद्यते ।

ગાયો સદા લક્ષ્મી (સમૃદ્ધિ)નું મૂળ છે; ગાયોમાં કોઈ પાપ નથી.

गवां हि तीर्थे वसतीह गङ्गा पुष्टिस्तथा तद्रजसि प्रवृद्धा ।
लक्ष्मीः करीषे प्रणतौ च धर्मस्तासां प्रणामं सततं च कुर्यात् ॥

ગૌરૂપી તીર્થમાં ગંગા નિવાસ કરે છે, તેમની ચરણરજમાં પુષ્ટિ વધે છે, ગોબરમાં લક્ષ્મી અને તેમને પ્રણામ કરવામાં ધર્મ છે. તેથી ગાયોને સદા પ્રણામ કરવા જોઈએ.

शृङ्गमूले स्थितो ब्रह्मा शृङ्गमध्ये तु केशवः ।
शृङ्गाग्रे शङ्करं विद्यात् त्रयो देवाः प्रतिष्ठिताः ॥
सर्वे देवाः स्थिता देहे सर्वदेवमयी हि गौः ॥

ગૌનાં શિંગડાંના મૂળમાં બ્રહ્મા, મધ્યમાં કેશવ અને અગ્રભાગમાં શંકર બિરાજે છે. ગૌના શરીરમાં સર્વ દેવતાઓ નિવાસ કરે છે, તેથી ગૌ સર્વદેવમયી છે.

प्र नु वोचं चिकितुषे जनाय मा गामनागामदितिं वधिष्ट ।

હું દરેક વિચારશીલ મનુષ્યને કહું છું: નિરપરાધ ગૌને, જે અદિતિ (અખંડ માતા) છે, મારશો નહીં.

अहिंसा परमो धर्मः ।

અહિંસા જ પરમ ધર્મ છે.

अहिंसार्थाय भूतानां धर्मप्रवचनं कृतम् ।
यः स्यादहिंसासम्पृक्तः स धर्म इति निश्चयः ॥

પ્રાણીઓની અહિંસા માટે જ ધર્મનો ઉપદેશ આપવામાં આવ્યો છે. જે અહિંસાથી યુક્ત છે, તે જ નિશ્ચિતપણે ધર્મ છે.

मां स भक्षयिताऽमुत्र यस्य मांसमिहाद्म्यहम् ।
एतन्मांसस्य मांसत्वं प्रवदन्ति मनीषिणः ॥

‘જેનું માંસ હું અહીં ખાઉં છું, તે (સઃ) પરલોકમાં મને (મામ્) ખાશે.’ જ્ઞાનીજનો માંસ શબ્દનો આ જ અર્થ બતાવે છે.

गाभीर यत लोम तत सहस्र वत्सर ।
गो-वधी रौरव-मध्ये पचे निरन्तर ॥

ગાયના શરીર પર જેટલાં રોમ છે, તેટલાં હજાર વર્ષો સુધી ગોવધ કરનાર રૌરવ નરકમાં નિરંતર યાતના ભોગવે છે.

अष्टादशपुराणेषु व्यासस्य वचनद्वयम् ।
परोपकारः पुण्याय पापाय परपीडनम् ॥

અઢાર પુરાણોમાં વ્યાસજીનાં બે જ વચન છે: પરોપકારથી પુણ્ય થાય છે અને બીજાને પીડા આપવાથી પાપ.